در حالي که 495 گونه پرنده به زندگي در ايران ادامه مي دهند و امريکايي ها رقم هاي ميليارد دلاري براي تماشاي پرندگان خرج مي کنند، تعداد برگزارکنندگان تورهاي تماشاي پرندگان در ايران از انگشتان يک دست تجاوز نمي کند. تعداد گونه هاي پرندگان ايران 495 گونه يعني برابر با پرندگان کل قاره اروپا برآورد شده است.

تماشاي پرندگان (Bird watching) يکي از شاخه هاي پردرآمد اکوتوريسم است. بردواچرها يا توريست هايي که به تماشاي پرندگان مي پردازند در خرج کردن دست و دل بازند و درباره لطمه نزدن به محيط زيست آگاهي دارند. در سال 2001 امريکا 46 ميليون بردواچر داشته است که از تالاب هاي سراسر دنيا ديدن کرده اند. اين افراد طي يک سال براي تماشاي پرندگان 32 ميليارد دلار خرج کرده اند و 84 ميليارد دلار سودآوري اقتصادي براي کشورهاي هدف شان داشته اند و 86 هزار شغل نيز ايجاد کرده اند. اين در حالي است که تعداد گونه هاي به ثبت رسيده پرنده در ايران با کل قاره اروپا برابري مي کند.

همچنين بر اساس تحقيقات پژوهشگران دانشگاه «استنفورد»، «برد واچينگ» يا تماشاي پرندگان نسبت به شاخه هاي ديگر توريسم درآمد بيشتري به همراه دارد ولي اثرات کمتري روي محيط و مردم ميزبان به جاي مي گذارد.

با شناخته شدن گونه هاي منحصر به فرد يک منطقه در اثر رونق گردشگري طبيعي حفاظت از آنها جدي تر گرفته مي شود. اشتغال زايي از اثرات مثبت ديگري است که برد واچرها بر محيط ميزبان دارند.

تالاب ميانکاله، درياچه پريشان، درياچه اروميه، درياچه نيريز، مرداب انزلي، تالاب شادگان، هامون سرابي و هيلمند، درياچه قوپي، هامون پوزاک، شورگل، بندر کياشهر، اميرکلايه، قوري گل، مجموعه آلاگل، آلماگل و آجي گل، خوران، مجموعه رود شور، رود شيرين و رود ميناب، رود گز و رود حرا، تالاب گاوخوني، خليج گواتر، جزيره شيدوار، تالاب قميشان و تالاب فريدون کنار تالاب هاي بين المللي ايران و ثبت شده در ليست کنوانسيون بين المللي رامسر هستند. اين تالاب ها با دارا بودن گونه هاي بومي و مهاجر مقاصد مهمي براي برگزاري تورهاي تماشاي پرندگان هستند. تورهايي که حتي عنوان شان را بسياري از مسوولان محلي نشنيده اند.

تماشاي پرندگان همان طور که از نامش پيدا است فقط تماشاي پرندگان را دربر مي گيرد، بدون نزديک شدن بيش از حد به پرنده و زيستگاهش. اصولي نيز در تورهاي تماشاي پرندگان رعايت مي شود که آزاري به پرندگان نرسد. مثلاً رنگ لباس هايي که گردشگران به تن مي کنند بايد مناسب با محيط باشد يا سکوت در حين تماشاي پرندگان بايد حفظ شود.

رعايت همين اصول است که باعث شده حاميان حيوانات هم تورهاي تماشاي پرندگان را تاييد کنند. «جاويد آل داوود» رئيس انجمن حمايت از حيوانات تورهاي تماشاي پرندگان را در صورت رعايت اصول و استانداردهاي بين المللي بدون اشکال مي داند.

با اين حال تماس با دفاتر خدمات مسافرتي استان هايي مانند مازندران و گيلان در خصوص تورهاي تماشاي پرندگان نشان مي دهد هيچ يک از آنها به رغم وجود چنين پتانسيلي در استان شان، امکان و شايد علاقه يي براي برگزاري اين نوع از تورها ندارند. البته به اين تعلل مي توان عدم تجهيز تالاب ها به برجک هاي ديده باني و دوربين هاي مجهز را هم افزود که در کنار يکديگر باعث شده اند منبع عظيمي از درآمدهاي اکوتوريستي که بابت شان هيچ هزينه يي متوجه کشور نيست از بين برود.

البته «فرزانه نبي زاده» مدير موسسه طبيعت گردي «آفتاب کلوت»، يکي از معدود برگزارکنندگان اين تورها علت رونق نگرفتن «تماشاي پرندگان» در ايران را به ناشناخته بودن اکوتوريسم و وجود نداشتن فرهنگ سفر بين مردم نسبت مي دهد. او مي گويد؛«براي مردم ايران هنوز محاسن سفر مشخص نيست. اکوتوريسم نيز جزء مهجورترين بخش هاي توريسم است. هر چند اين بخش علاوه بر درآمدزايي بالاي خود باعث تشديد حفاظت از منابع طبيعي ايران مي شود.»

«پرويز بختياري» پرنده شناس و راهنماي تورهاي تماشاي پرندگان نبود زيرساخت ها را مشکل اصلي مي داند. او معتقد است مشخص نبودن مسيرهاي بردواچينگ و کمبود راهنماهاي اين شاخه از اکوتوريسم مشکل بزرگي براي بردواچرها است. از طرفي طرفدار نداشتن تماشاي پرندگان در داخل کشور هم به عدم آشنايي بر مي گردد. بختياري برگزاري يک سمينار يا همايش تخصصي با نام تماشاي پرندگان را مفيد مي داند. او معتقد است همين طور که کلمه طبيعت گردي کم کم بين مردم جا افتاده، تماشاي پرندگان هم ملموس خواهد شد.

به گفته او رونق تماشاي پرندگان در ايران حتي در مقايسه با عراق پيش از جنگ نيز بسيار کم است. شايد سالانه سه چهار گزارش از پرندگان ايران از سوي پرنده شناسان ارائه شود، اما از کشورهاي ديگر مثل ترکيه يا عراق هر ماه به اين مقدار گزارش هست.

تالاب بين المللي جزيره «شيدور»، بزرگ ترين محل زادآوري پرستوهاي دريايي در ايران است. تالاب هاي ديگر مانند آلاگل، آجي گل، آلما گل، قوري گل، لپو و شادگان نيز هر يک پرندگان و زيبايي هاي خاص خود را دارند.

کشور ايران به دليل موقعيت خاص جغرافيايي و زمين شناختي فلات ايران از تعداد و تنوع بسيار بالاي اکوسيستم هاي تالابي برخوردار است به طوري که از 39 محيط تالابي تعريف شده به جز يک مورد، مابقي در ايران يافت مي شود. بالغ بر 270 تالاب در کشور ما وجود دارد که 80 مورد آنها از وسعتي درخور توجه برخوردارند.

سارا لقايي